وضعیت غمانگیز دریاچه بداقبال ارومیه

آیا فلامینگوها بازمیگردند؟ نقی آقالو [email protected] در ابتدای سال 95 رسانهها و مطبوعات از احیای دریاچه ارومیه خبر دادند؛ دریاچهای که از سال 84 صدای ناسازگاریاش بلند شد و 10 سال بعد به خاموشی و خشکی کامل گرایید. رسانهها گفتند با رهاسازی حدود 5/1 میلیارد مترمکعب آب، پهنه آبی این دریاچه به دو هزار کیلومتر مترمربع رسیده است. به این ترتیب فلامینگوها بازگشتهاند. به گزارش رسانهها، قبل از وقوع بحران خشکی دریاچه ارومیه، تعداد فلامینگوها 20 هزار قطعه تخمین زده میشد. از این تعداد پنج هزار قطعه پس از گذشت مدتی کوتاه از عملیات احیا، در سواحل این دریاچه دیده شدند. این پرندگان زیبا، همسفران دیگری هم داشتند: انواع پلیکانها، قوها، درناها، اردکها، غازها و پرستوهای دریایی که در مصب رودخانههای منتهی به دریاچه به ویژه در تالاب قره قشلاق، مصب زرینهرود و سواحل غربی دریاچه، فلامینگوها را همراهی کرده بودند. روند احیای دریاچه ارومیه از سه سال قبل با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید به صورت جدی آغاز شد. با وجود کاهش 3/9 درصدی میزان بارش سالانه، سطح تراز و پهنه دریاچه ارومیه افزایش داشته است. این افزایش نشان از یک سلسله عملیات احیاست. این عملیات عبارت بودند از: لایروبی 9 رودخانه زولاچای، نازلوچای، روضه چای، شهر چای، باراندوزچای، گادار چای، مهاباد چای، سیمینهرود و زرینهرود و اتصال دو رودخانه آخری که تامینکنندگان اصلی دریاچه بودند، موجب شد مقدار 861 میلیون مترمکعب آب از طریق این رودخانهها به دریاچه ارومیه سرازیر شود. براساس این گزارش، از ابتدای اسفندماه گذشته تاکنون نیز با اجرای عملیات رهاسازی بیش از 600 میلیون مترمکعب آب، در چند مرحله از سدهای حوضه آبریز به پهنه اصلی دریاچه ارومیه وارد شده است. از ابتدای سالجاری نیز مقدار 65 میلیون مترمکعب آب از هفت رودخانه در بخش آذربایجان شرقی به ویژه از طریق آجیچای به سمت این دریاچه سرازیر شد. به این ترتیب پهنه آبی این دریاچه بداقبال از 500 کیلومتر مربع سال 94، به حدود 2000 کیلومترمربع اخیر رسید. به گفته مسوولان ستاد احیای دریاچه ارومیه، در حال حاضر دریاچه ارومیه در شرایط تقریبی تثبیت به سر میبرد و انتظار میرود رودخانههای اصلی بتوانند تا اواخر اردیبهشت امسال به تامین آب دریاچه کمک کنند و پهنه آبی دریاچه همچنان افزایش یابد. این پهنه در سالهای خوش این دریاچه بین پنج تا شش هزار کیلومتر مربع را نشان میداد. مشخصات دریاچه ارومیه سطح آب دریاچه ارومیه نسبت به دریای آزاد حدود 1300 متر بلندتر است. این دریاچه 129 تا 142 کیلومتر طول و 37 تا 58 کیلومتر عرض دارد و دارای عمق نسبتا اندک است. این عمق از 5/4 تا 2/15 متر (16 تا 50 فوت) در نوسان است. اداره آبهای سطحی ایران 50 سال قبل از این، حداکثر عمق آن را 10 متر ذکر کرده است. یک منبع قدیمی دیگر، عمق شمالی را شش متر و قسمت جنوبی را بین 12 تا 15 متر اعلام کرده است. مساحت این دریاچه با تعداد 102 جزیرهاش، به 4850 کیلومترمربع میرسد و بدون احتساب مساحت جزایر، 4770 کیلومتر مربع، مساحت این جزایر که 50 سال قبل وزارت آب و برق وقت (1345) تعداد آنها را 56 فقره اعلام کرده بود، 80 کیلومتر مربع است. بزرگترین این جزایر، قویون داغی یا کبودان به طور 9 کیلومتر و عرض چهار کیلومتر است. براساس این گزارش قدیمی، این جزیره در تمام فصول سال دارای آب شیرین و درخت و حیوانات وحشی بود. نام سه جزیره نسبتا بزرگ دیگر عبارت بود از: آرزو، اسپیرو و اشکداغی وسعت آبریز یا سطح آبگیر دریاچه ارومیه حدود 50 هزار کیلومترمربع اعلام شده و بیش از 15 رودخانه کوچک و بزرگ، آبهای سطحی و جاری خود را به این دریاچه میریختند. مهمترین این رودها عبارتند از: تلخهرود یا آجیچای از طرف تبریز، قلعهچای، چرنچای، صوفیچای، اریکچای، زرینهرود، سیمینهرود، مهاباد چای، بارانداز چای، شهر چای نزدیک ارومیه، نازلوچای و زولاچای نزدیک شهرستان سلماس. دریاچه ارومیه دارای چشمههای آب معدنی متعدد است با خواص متفاوت و سرد و گرم، نمکی و تلخ و قلیایی، گازدار و بیگاز، گوگردی و آهندار که در کوههای اطراف این دریاچه قرار دارند. میزان بارندگی سالانه این دریاچه از 300 تا 550 میلیمتر ذکر شده است. این دریاچه، بارها از مغرب به شرق یا از شمال غرب به جنوب شرق جریان دارد. دایرهالمعارف بریتانیکا (1968) شوری آب این دریاچه را سهپنجم شوری بحرالمیت ذکر کرده است، اما امروز این شوری معادل شوری همان دریاست به طوری که هیچگونه ماهی قادر به زندگی در آن نیست. غلظت نمک تا 280 گرم در لیتر اعلام شده است. میزان تبخیر سالانه آن را از 50 سال به این سو 95 سانتیمتر تا یک متر تخمین زدهاند چون سطح متوسط دریاچه ارومیه حدود 5000 کیلومترمکعب و عمق آن پنج متر است، بنابراین حجم آب آن حدود 25 کیلومترمکعب تخمین زده شد که این حجم آب درمقابل حجم آب دریای خزر که 97320 کیلومترمکعب است، معادل یک سه هزار و هشتصد و هشتادم آن میشود. مجموع واردات یک ساله آب را به این دریاچه، 15 کیلومتر مکعب تخمین زدهاند که در سالهای کمآبی به 4 کیلومتر مکعب رسیده است اما یک نظریه میگوید چنانچه بتوانیم سالانه و به طور منظم 15 کیلومتر مکعب به این دریاچه 25 کیلومتر مکعبی آب وارد کنیم، میتوانیم غلظت نمک آن را به حد دریای خزر (13 گرم در لیتر) و دریاچه آرال (8/10 گرم در لیتر) برسانیم. در این صورت میتوانیم انواع ماهیان خزری و آرالی را در آن پرورش دهیم. اما این نظریه با خشک شدن دریاچه ارومیه، مجال ظهور پیدا نکرد. چه شد که این طور شد! بیستوپنجمین دریاچه بزرگ دنیا که گفته میشود بزرگترین دریاچه داخلی ایران و اولین دریاچه بزرگ آب شور دنیاست، دوران سختی را گذرانده است. حداقل از 500 سال قبل به این سو آذربایجانیها ساکنان اصلی اطراف این دریاچه بودهاند. دریاچه ارومیه یکی از زیستگاههای مهم سختپوست «آرتمیا» شناخته میشود. این سختپوست یکی از منابع اصلی تغذیه پرندگان مهاجر از جمله فلامینگوها به شمار میرود. در سال 2013 رییس یک مرکز مطالعاتی گفت که نسل این جانور در دریاچه منقرض شده اما نظر وی توسط برخی کارشناسان رد شد. این دریاچه در سال 1352 در فهرست پارکهای ملی ایران به ثبت رسید. این پارک حدود 500 هزار هکتار وسعت دارد (462600 هکتار). فرآیند خشک شدن دریاچه ارومیه از اواسط دهه 1380 آغاز شد. براساس این گزارش در ابتدای سال 1394، این دریاچه 88 درصد مساحت خود را از دست داد اما برخی گزارشها به از دست رفتن 25 تا 50 درصد پهنه آبی اشاره میکردند. مجموع دلایلی که برای خشک شدن این دریاچه زیبا ارائه شده در هفت مورد خلاصه شده است: 1- خشکسالی 2- احداث بزرگراه 15 کیلومتری روی دریاچه با دریچه کوچک 2/1 کیلومتری 3- استفاده بیرویه از منابع آب حوضه آبریز دریاچه 4- اجرای پروژههای جاهطلبانه توسعه اقتصادی آبی 5- اجرا و ساخت سدهای فراوان روی رودخانهها حوضه آبریز دریاچه 6- استفاده بیرویه مردم از آب رودخانههایی که از طریق سدهای جدید به دریاچه میریختند. 7- افزایش تعداد چاهها از چهار هزار حلقه به 24 هزار حلقه فعلی! به گزارش یک جغرافیدان، برخی در اندیشه گسترش زمینهای کشاورزی و تولید بیشتر محصول در اطراف دریاچه ارومیهاند اما خشک شدن دریاچه ارومیه، دیگر مجالی برای تحقق این نظریه نمیدهد چراکه اساسا چیزی به نام کشاورزی باقی نمیماند که بخواهیم در این منطقه گسترش دهیم. با خشک شدن دریاچه، باد، نمک باقیمانده در کف دریاچه را روی زمینهای کشاورزی اطراف مینشاند و با خاک ترکیب میشود. نظرها و دیدگاههای مختلف موافق و مخالف عدهای میگویند آب تمام رودخانههای منتهی به دریاچه باید به سمت آن رها شود. این بهترین راه نجات است. به گفته برخی کارشناسان، خطر خشکیدن کامل دریاچه ارومیه تا شعاع 500 کیلومتری این دریاچه، مردم را تهدید میکند. وزش بادهای نمکی و انتشار مواد سمی به جای مانده در دریاچه از جمله این تهدیدات است. برخی دیگر از جمله نماینده سابق ارومیه در مجلس شورای اسلامی گفتهاند تنها چاره نجات دریاچه، انتقال آب ارس به این دریاچه است که البته مخالفانی دارد. به گزارش رسانهها، در مردادماه سال 1390 مجلس شورای اسلامی با دو فوریت با طرح انتقال آب از ارس به دریاچه ارومیه مخالفت کرد و این امر به بحرانیتر شدن اوضاع دامن زد. به گفته معترضان به حرکت مجلس، در صورت خشک شدن احتمالی دریاچه ارومیه، شاهد بارش نمک در بسیاری از استانهای همجوار خواهیم بود و در ادامه آواره شدن 12 میلیون نفر را مشاهده خواهیم کرد. یک کارشناس مسایل آب در کشور میگوید: در ایران دریاچههای شور زیادی وجود دارد که متاسفانه وسعت آنها نسبت به دریاچههای شیرین بسیار زیادتر است. آب شور این دریاچهها قابل مصرف در کشاورزی، صنعت و شرب نیست و تصفیه یا شیرین کردن آنها در شرایط کنونی، اقتصادی به نظر نمیرسد. نمونه این دریاچهها عبارتند از: دریاچههای ارومیه، بختگان (نیریز)، مهارلو و حوضسلطان. به اعتقاد وی، باید آبهای شیرین از آبهای شور جدا شوند تا فقط آبها و رودخانههای شور به دریاچههای شور بریزند. باید مانع آن شویم که آبهای شیرین هم به دریاچههای شور ریخته شوند. همین کارشناس در جای دیگر میگوید: بهتر است آبهای شیرین را که غیرقابل استفاده است به دریاچههای شور دائمی بریزیم تا آب آنها رقیق و به این ترتیب امکان پرورش ماهی فراهم شود. این آبها را نباید بگذاریم به باتلاقهای شور بریزند. اما وی نمیگوید که رودخانههای شور و شیرین را که همزمان مثلا به دریاچه ارومیه میریزند، چگونه باید از هم جدا کرد. آخر اینجا صحبت از رودخانههای روان است نه جویهای جاری که بتوان به سادگی مسیر آنها را از یکدیگر جدا ساخت و به سوی دریاچه یا باتلاق موردنظر هدایت کرد.براساس تحقیق همین کارشناس، میزان تبخیر دریاچه ارومیه، بیش از سه برابر متوسط بارش سالانه است. (300 میلیمتر در برابر 950 میلیمتر). به این ترتیب سطح دریاچه ارومیه در حال کاهش مداوم است. این کاهش بر مبنای ظهور خشکیهای جدید از زیرآب و افزوده شدن به سواحل این دریاچه صورت گرفته است. کویرشناس نامی ایران چه میگوید روایت پدر کویرشناسی ایران در اینجا از همه نظرها، خواندنیتر است اما معلوم نیست که نظرش را شیرینترین توصیف کنیم یا تلخترین! چکیده سخن وی این است که: «دریاچه ارومیه بیمار است، «اسهال» دارد بازگرداندن دوباره آب رودها روی این دریاچه و حتی انتقال آب از رودخانه ارس به آن، همه اشتباه و خیانت است چراکه این دریاچه سوراخ است. احیاشدنی نیست. این دریاچه از نظر اقتصادی به مفت هم نمیارزد. فقط منظره قشنگی داشت. از این آب، کسی استفاده نمیکرد. مگر کشاورزان منطقه از آب دریاچه استفاده میکردند که با خشک شدن آن، همه کشاورزی منطقه از بین برود؟ به گفته وی، «حتی از اروپا و آمریکا متخصص آوردند میدانید چه گفتند؟ متخصص آلمانی گفته: اینجا را پارک انرژی کنید. آب نبندید داخلش.» «باید از دریاچه دل کند و به جای آن، پارک انرژی، گیاهی و حیوانی ساخت» دکتر کردوانی از مسوولان گلایه دارد که چرا حقیقت را به مردم نگفتهاند و سوراخ بودن دریاچه را به اطلاع مردم نرساندهاند. به گفته وی، همه دریاچههای دنیا و ایران را میشود احیا کرد اما دریاچه ارومیه، احیا شدنی نیست. به دکتر کردوانی گفته میشود، دریاچه تشک و نیریز هم خشک شدهاند، حال باید به نابودی آن حکم بدهیم؟ پاسخ میدهد: این دو دریاچه خشک با آبدهی مجدد، احیا میشوند اما دریاچه ارومیه سوراخ است و احیا نمیشود. کردوانی برای تایید نظریه خود، آمریکا را مثال میزند و میگوید: این کشور دو تا از دریاچههایش خشک شد و برای آبدهی به این دریاچهها اقدامی نکرد بلکه آنها را تغییر کاربری داد و یکی از این دریاچهها را به پیست اتومبیلرانی تبدیل کرد. چطور به نابودی دریاچه ارومیه حکم میدهید پدر کویرشناسی ایران در پاسخ به این سوال که چطور حکم به نابودی دریاچه تاریخی ارومیه میدهد و با این حکم منطقه اطراف دریاچه را به نابودی میکشاند، میگوید: با خشک شدن دریاچه ارومیه، تازه عمران و آبادانی آغاز میشود هر چه به دریاچه ارومیه آب دهید، فایده ندارد و شورتر میشود و این شوری از زیرزمین به زمینهای اطراف سرایت و همه جا را خشک و نابود میکند. وی سخنان یکی از مدیران محیطزیست استان را شاهد میگیرد که گفته بود: «204 هزار هکتار از زمینهای کشاورزی شهرستانهای اطراف ارومیه شامل ملکان، بناب، عجبشیر، آذرشهر، اسکو، شبستر و نیریز تحتتاثیر پیروی آب دریاچه ارومیه قرار گرفته است.» بدینترتیب آب شور دریاچه ارومیه حتی تا نیریز هم رفته است! به گفته دکتر کردوانی اگر از همان اول (10 سال قبل) سهم دریاچه را از سدها میگرفتند و اگر تعداد چهار هزار حلقه چاه در اطراف دریاچه را به 24 هزار حلقه نمیرساندند، میشد به احیای دریاچه امیدوار شد ولی حالا با توجه به این تغییرات اساسی و نیز ساختن سدهای مختلف که اولویت را به تامین آب شرب اهالی میدهد، نمیتوان کاری کرد و چنانچه اگر در چاهها را هم ببندند، کشاورزان از زندگی ساقط میشوند. خبرنگاری از وی میپرسد، حال شما برای رفع این معضل ملی چه طرحی دارید؟ کردوانی پاسخ میدهد: اول باید دریاچه بهطور کامل خشک شود پس از آن نمک موجود در مدت زمان یک سال و نیم جمعآوری شود به گفته وی هماکنون در کشور تلاش فراوانی برای تولید نمک مورد نیاز صنایع انجام میشود وزارت صنایع میتواند تمام این طرحها را تعطیل کند به ویژه در مورد صنعت نفت و پتروشیمی که همه این صنایع میتواند تمام این طرحها را تعطیل کند و نمک مورد نیاز خود را از دریاچه ارومیه تامین کنند. نمک دریاچه، نمک خوراکی نیست نمک صنعتی است. پس از آن به کف دریاچه، یک لایه 10 سانتیمتری ماسه و شن باید ریخته شود (90 درصد ماسه و 10 درصد شن) تا باد ماسهها را به اطراف نبرد و در صورت مخلوط شدن این ماسه و شن با تخم گیاهان، با توجه به میزان 300 میلیمتری باران این منطقه در مدت پنج سال به پارک گیاهی در سطح عالی تبدیل شود در ادامه میتوانند حیواناتی مثل آهو، بز و کل در آن رها کنند و پس از مدتی با اجرای این پروژه بزرگترین پارک حیوانات و گیاهی تشکیل میشود که با احیای جزایر آن منطقهای توریستی به وجود میآید. وی میافزاید: متاسفانه اکنون نه طرح مرا اجرا میکنند و نه آب کافی دارند که وارد دریاچه کنند به این ترتیب ریزگردهای نمکی تمام ایران را فرا میگیرد. به اعتقاد دکتر کردوانی دریاچه ارومیه با شور کردن آب و زمینهای اطراف و کشاورزی از مردم منطقه انتقام میگیرد. یک دانشمند مطالب اثبات نشده را اعلام نمیکند! دکتر کردوانی ضمن اعلام نظرات خود که مخالفان زیادی هم دارد، آنگاه از انتقال نمکهای دریاچه سخن میگوید، به طور مهم از کنار مساله میگذرد. وی به زمانبندی اجزا و مراحل طرح خود و از چگونگی انتقال حجم عظیمی از نمک نیز اشارهای نمیکند و این همان نکتهای است که محمد درویش، کارشناس محیطزیست و عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور به آن اشاره میکند. به نظر وی هماکنون مقدار 10 میلیارد تن نمک در دریاچه موجود است و اگر هر کامیون بتواند 10 تن نمک در دریاچه حمل کند، به این ترتیب به یک میلیارد دستگاه کامیون نیاز داریم. وی معتقد است انتقال این مقدار عظیم از نمک در مدت کوتاه یک رویا و خیال است بنابراین باید به فکر احیای دریاچه بود. اما یک سوال دیگر را نیز دکتر کردوانی بیپاسخ گذاشته است؛ اگر دریاچه ارومیه سوراخ است و آب خود را نگه نمیدارد آیا نمیتوان برای نجات دریاچهای با این قدمت روزنهها و سوراخهای آن را به کمک تکنولوژی پیشرفته که قادرند حتی کویرها را مرمت کنند، ترمیم نمایند؟ مخالف دیگر دکتر کردوانی یک گیاهشناس و استاد دانشگاه تهران است به نام دکتر حسین آخانی، وی ضمن زیر سوال بردن پیشینه علمی دکتر کردوانی میگوید: یک دانشمند نباید مطالب اثبات نشده و خیالی را در مجامع عمومی نشر دهد. ناآگاهی کردوانی به اصول اکولوژی باعث آن شد تا با کم شدن آب دریاچه، حکم به مرگ آن دهد. به گفته دکتر آخانی هیچ قدرتی در جهان قادر به تغییر در آب و هوای کشورها نیست و فقط دورانی مثل عصر یخبندان میتواند تغییرات آب و هوایی در زمین ایجاد کند. وی همچنین با رد «تئوری توطئه هارپ» امکان تغییر آب و هوای کره زمین را توسط انسان رد میکند. ارائه یک پیشنهاد برای رفع مشکل به نظر نویسنده اگرچه دریاچه ارومیه در مرز بین آذربایجان شرقی و غربی واقع است اما چنانکه احیای دریاچه ارومیه یک طرح ملی است خشکی و احیانا نابودی آن هم یک معضل و مشکل ملی باید محسوب شود. رتق و فتق امور مربوط به دریاچه در حال حاضر نباید مثلا به نمایندگان مجلس یا مسوولان استانی سپرده شود. اهمیت موضوع و عواقب ناشی از آن اصول و تدبیر و مدیریت حکم میکند این مساله به طور جدی در هیات دولت و حتی در جلسه سران حکومت مورد بررسی قرار گیرد. پیشنهاد میشود با حکم رییسجمهور ستادی برای حل این مشکل تامین شود و این ستاد با تشکیل یک جلسه مشورتی یا کنگره ملی یا هر نشستی تحت هر عنوانی با شرکت مدیران و صاحبنظران مخالف و موافق احیا و در سریعترین زمان ممکن تشکیل شود تا در مدتی حداقل 10 روز تا یکماه به طور همهجانبه مسایل دریاچه مورد بررسی دقیق کارشناسی قرار گیرد و پس از آن با اکثریت آرا در مورد آن تصمیم گرفته شود. در پایان گزارش حیفم آمد شعر زیبای شاعر با ذوق را به نقل از دکتر کردوانی به عنوان حسن ختام نیاورم: گر نمک باعث شوری است خدایا ز چه روی یار من این همه دارد نمک و شیرین است! *تئوری هارپ (Haarp) یک پروژه تحقیقاتی است که برای بررسی و تحقیق درباره لایه یونسفر (بالاترین لایه آتمسفر زمین) با استفاده از امواج بسیار کوتاه رادیویی راهاندازی شده است. از آنتنهای نصب شده در آلاسکا (متعلق به آمریکا) امواج مافوق کوتاه رادیویی تولید و به یونسفر پرتاب میشود. روزنامه جهان صنعت...